Olim

NIYAZALIYEV BEGALI IRISALIYEVICH

Qishloq xo‘jaligi fanlari doktori, professor

1958-yilda tugʻilgan. Millati oʻzbek, qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (23.12.2016), professor (13.12.2019). 1980-yil Toshkent qishloq xoʻjalik institutini tamomlagan. Mehnat faoliyatini Paxta seleksiyasi, urugʻchiligi, yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy-tadqiqot institutida (sobiq SoyuzNIXI, OʻzPITI) boshlagan. 1980-1990-yillari Butunittifoq paxtachilik ilmiy-tadqiqot instituti kichik ilmiy xodimi, 1990-1994-yillari Oʻzbekiston paxtachilik ilmiy-tadqiqot instituti Oʻgʻitlar boʻlimi katta ilmiy xodimi, 1994-1997-yillari Yalpi tahlillar laboratoriyasi mudiri, 1997-1998-yillari Yangi va istiqbolli gʻoʻza navlari agrotexnikasi boʻlimi mudiri, 1998-2002-yillari Oʻgʻitlar boʻlimi mudiri, 2002-2006 va 2012-2014-yillarda OʻzPITI ilmiy-tadqiqot institutining ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, 2015-yili katta ilmiy xodim izlanuvchi. 2017-yildan- 2021-yilgacha Mineral, mahalliy, noan’anaviy oʻgʻitlarni qoʻllash texnologiyalarini ishlab chiqish va ommaviy tahlillar laboratoriyasi katta ilmiy xodimi, loyiha rahbari. 1-fevral 2022-yildan Agrokimyo va yalpi tahlillar laboratoriyasi mudiri. Katta ilmiy xodim (1994). Ilmiy staji – 42-yil va pedagogik staji –42-yil.



1989-yil “Paxtachilikda yangi mulchalash usulining samaradorligi” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini, 2016-yilda “Paxtachilikda organik va organo-mineral oʻgʻitlarni qoʻllash texnologiyasini takomillashtirish” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan.



Ilmiy tadqiqotlari yuzasidan jami 230 ta ilmiy ish, jumladan, milliy jurnallarda 80 ta, xalqaro jurnallarda 10 ta ilmiy maqola,  shuningdek, ilmiy anjumanlarda 85 ta ma’ruza va tezislar nashr etilgan. Ilmiy ishlarining 50 tasi dissertatsiya himoyasidan keyin chop etilgan. Dissertatsiya himoyasidan keyin ilmiy jurnallarda 25 ta ilmiy maqola hamda 8 ta tavsiya chop etilgan. Shundan 6 ta ilmiy maqola xorijning nufuzli jurnallarida chop etilgan.



6 ta davlat granti (DITD-P.11.1.35; A-7-052; QXA-7-015; QXA-7-010; KA-7-004 MV-QX-A-QX-2018-182) asosida ilmiy izlanishlar olib borgan. Tadqiqotlardan olingan natijalar va yaratilgan ishlanmalar asosida har yilgi Innovatsion gʻoyalar, texnologiyalar va loyihalar Respublika yarmarkasida va turli darajadagi ilmiy seminarlarda faol ishtirok etib kelmoqda.



Ilmiy izlanishlari organik va organo-mineral oʻgʻitlarni mineral oʻgʻitlar bilan paxtachilikda qoʻllash samaradorligi boʻyicha izlanishlar oʻz ichiga oladi.



Tadqiqotlar natijasida quyidagi ilmiy-amaliy natijalar olingan:




  • chigitni ekish paytida organik oʻgʻitlarni mulchalash sifatida qoʻllanilsa, gʻoʻza barvaqt , qiygʻos, sogʻlom nihol undirib olish mumkinligi aniqlangan. Bunda urugʻlik chigit 2,5-3,0 santimetrlik tuproq qatlami bilan yopib ketilganidan keyin ekish qatori tuprogʻiga tasma shaklida goʻng gektariga 1-2t meyorida solinadi. Goʻngni mulcha usulida qoʻllash evaziga chigit chuqurligidagi tuproq harorati 0.2-0.5o C ga oshadi, tuproq namligi 1.0-1.5 % ga ortib, namlik saqlanishi hisobiga nihollar toʻliq unib chiqishiga erishilgan;

  • tipik boʻz tuproqlar oziqa tartiblari, paxta hosili va sifati, gʻoʻza НRK  oʻzlashtirishi va hosil uchun sarflanishiga turli shakllardagi organik oʻgʻitlarni qoʻllash me’yor va muddatlari ta’siri intensiv navbatlab ekish tizimi sharoitida aniqlangan;

  • tuproqning oziqa tartibi va oʻsimliklarni НRKni oʻzlashtirishi, organik massani toʻplanishi va paxta hosiliga organo-mineral oʻgʻitlarni (kompostlar) ta’siri va keyingi  ta’sirlari aniqlangan;

  • vermikultura usulida qoramol goʻngidan olingan biogumusni tuproqdagi gumus, oziqa elementlarining umumiy va harakatchan shakllari hamda oʻsimlik oʻzlashtirilishiga ta’siri aniqlangan;

  • kam ta’minlangan Qizilqum fosforitlaridan (umumiy fosfor 12-14%) tarkibida goʻng va fosforitlarni maqbul  nisbati 80:20 boʻlgan  organo-mineral oʻgʻitlarni (OMOʻ) tayyorlash texnologiyasi  ishlab chiqilgan;

  • tipik boʻz va oʻtloqi-boʻz tuproqlar  sharoitida kompostlarni tuproqning mikrobiologik va agrokimyoviy xususiyatlariga, gʻoʻza oʻsish, rivojlanishi, hosildorligi va paxta  sifatiga ta’siri  aniqlangan;

  • qoramol goʻngi, parranda qiyi va daraxt barglarining aralashmalaridan turli nisbatlarda kompost tayyorlash texnologiyasi ishlab chiqilgan;

  • mahalliy silvinit qazilmalaridan tayyorlangan kaliy xlorid oʻgʻitini turli tuproq-iqlim sharoitlarida gʻoʻzadagi samaradorligi aniqlanib, gʻoʻzani maqbul oʻsishi, rivojlanishi, quruq massa toʻplashi, koʻsaklarni ochilish darajasi, vilt kasaliga kamroq chalinishi mahalliy xom ashyodan tayyorlangan kaliy oʻgʻiti 50 kg/ga me’yorda kuzgi shudgorda va 50 kg/ga shonalashda qoʻllanilganda kuzatilib, oʻrtacha paxta hosili (3-yilda) 45,8 s/ga ni, qoʻshimchasi esa 4,5 s/ga ni, kaliyni 3 yillik me’yori zahira holda, resurs tejovchi agrotexnologiya sifatida qoʻllanilganda oʻrtacha paxta hosili 45,5 s/ga ni, qoʻshimchasi esa 4,2 s/ga ni tashkil etgan;

  • qishloq xoʻjaligi talablariga toʻliq javob bera oladigan fizik-kimyoviy xossalarga ega boʻlgan tarkibida mis va molibden boʻlgan superfosfat oʻgʻitini qoʻllanilganda gʻoʻzani oziqa moddalar bilan oziqlanishi, oʻsimlikni oʻsishi, rivojlanishi, quruq massa toʻplashi uchun nisbatan maqbul sharoit yaratilib, gektaridan 2,8-4,6 sentner qoʻshimcha paxta hosili olishni ta’minlandi;

  • tarkibida kalsiy, kalsiy magniy boʻlgan granulangan ammiakli selitra hamda mis+rux va molibden boʻlgan suyuq azot kalsiy oʻgʻitini fosforli va kaliyli oʻgʻitlar bilan birgalikda gʻoʻzani oziqlantirishda qoʻllash texnologiyasi ishlab chiqilgan.



Ilmiy natijalarning amaliyotga joriy etilgani: Salohiyatli olim tomonidan tuproq unumdorligi va gʻoʻza hosildorligini oshirishda organik va organo-mineral oʻgʻitlarni qoʻllash texnologiyasini takomillashtirish boʻyicha olib borilgan tadqiqotlar asosida fermer xoʻjaliklariga qoʻllanma sifatida "Paxtachilikda ma’dan va mahalliy oʻgʻitlarni qoʻllash boʻyicha tavsiyalar"(2003), "Past navli Toshqoʻra fosforitlari asosida organo mineral oʻgʻitlar tayyorlash va ulardan qishloq xoʻjaligida foydalanish boʻyicha tavsiyalar"(2003), Markaziy Qizilqum fosforitlari asosida olingan yangi fosforli oʻgʻitlar va ulardan qishloq xoʻjaligida foydalanish boʻyicha tavsiyalar (2006), "Ekinlarni oziqlantirishda mineral va mahalliy oʻgʻitlardan foydalanish boʻyicha tavsiyalar"(2009), "Paxtachilikda mineral oʻgʻitlarni qoʻllash boʻyicha tavsiyalar"(2017), "Paxtachilikda mahalliy silvinit qazilmalaridan tayyorlangan yangi turdagi kaliyli oʻgʻitni qoʻllash boʻyicha tavsiyalar"(2017),   Paxtachilikda nitrokalsiyfosfat –NKFU (Nitrofos) oʻgʻitini qoʻllash boʻyicha tavsiyanoma”(2018), "Gʻoʻza va kuzgi bugʻdoyda oʻgʻitlarni qoʻllash boʻyicha tavsiyalar"(2019), "Gʻoʻzani bargdan oziqlantirishda azotli oʻgʻitlar va stimulyatorlarni qoʻllash boʻyicha tavsiyalar"(2019), "Mahalliy fosforitlardan tayyorlangan mikroelementli (Cу, Мо) superfosfat oʻgʻitini gʻoʻzada qoʻllash boʻyicha tavsiyalar"(2021) va "Paxtachilikda sanoat chiqindilari asosida tayyorlangan mikroelementli suyuq hamda kalsiy va magniyli granula holdagi azotli oʻgʻitlarni qoʻllash boʻyicha tavsiyanoma" (2021) ishlab chiqilgan. Tuproq unumdorligini tiklashda mineral oʻgʻitlarning samaradorligi, qishloq xoʻjalik ekinlari hosildorligini oshirish, ayniqsa, mahsulot sifatini yaxshilashda organik oʻgʻitlarning ahamiyati, ularni saqlash, toʻplash va gʻoʻzada qoʻllash boʻyicha samarali natijalarga erishilgan.




  • organik va organo-mineral oʻgʻitlarni qoʻllash texnologiyasi boʻyicha toʻplangan ilmiy-tadqiqot natijalari 2012-2015-yillarda Qoraqalpogʻiston Respublikasi va barcha viloyatlar paxtachilik fermer xoʻjaliklarida jami 22820 gektar gʻoʻza maydonida joriy etilgan. (Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining 28.10.2016-y., 01/20-3457-son ma’lumotnomasi). Bunda, organik va organo-mineral oʻgʻitlarni  gʻoʻzaga qoʻllash natijasida mineral oʻgʻitlar 20-25 foizga tejalib, gektaridan 3-5 sentner qoʻshimcha paxta hosili olingan, koʻsaklarni ochilishi 4-6 kunga tezlashgan, birinchi terim salmogʻi 6-8 foizga oshgan va iqtisodiy samaradorlik  gektariga 138,4-287,8 ming soʻmni tashkil etgan.



Shuni alohida aytish kerakki, B.I.Niyazaliyev yosh mutaxassis-kadrlarni tayyorlashga, ularning malakasini oshirishga, ilm-fanning eng oxirgi yutuqlaridan foydalanib, dunyo ilmini egallashiga doimo yordamlashib keladi. Shular qatorida 1 nafar nomzodlik ilmiy darajasini, 3 nafar falsafa doktorlik (PhD) ilmiy darajasini olgan oliy malakali mutaxassis tayyorlagan. Shular bilan bir qatorda, hukumat yigʻilishlarida chigitni ekishga tayyorlash va vegetatsiya davridagi agrotexnik tadbirlardan mineral, organik oʻgʻitlardan samarali foydalanish hamda dala ishlari boʻyicha tavsiya berib boradi.



B.I.Niyazaliyev Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligining 25 yilligi koʻkrak nishoni, shuningdek bir necha marta institut faxriy yorliqlari bilan taqdirlangan.