Olim

ARIPOV TAXIR FATIXOVICH

Biologiya fanlari doktori, professor, O‘zR FA akademigi

Taxir Fatixovich 2024-yili O‘zbekiston Respublikasi davlat mukofoti — “Do‘stlik” ordeni bilan taqdirlangan, 2024-yili “Mehnat faxriysi”  birinchi darajali ko‘krak nishoni bilan mukofotlangan, 2024-yili “O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi a’lochisi” unvoniga sazovor bo‘lgan, 2021-yili “Oʻzbekiston Respublikasi Mustaqilligining yilligi” ordeni esdalik nishoni bilan taqdirlangan, 2003-yili esa “Mehnat shuhrati” ordeni bilan mukofotlangan.



Bugungi kunda, umumiy 63 yil mehnat stajiga ega bo’lgan Taxir Fatixovich Aripov, O’zbekiston Respublika Fanlar Akademiyasi huzuridagi Bioorganik kimyo institutining O’simlik sitoprotektorlari laboratoriyasi mudiri sifatida faoliyat yuritib kelmoqda.



T.F. Aripov 1945-yilda Toshkent shahrida ziyolilar oilasida tugʻilgan, 1970-yilda Toshkent Davlat universitetining fizika fakultetini tamomlagan. T.F. Aripovning ilmiy-tadqiqot faoliyati 1976-yilda SSSR Fanlar akademiyasining Biofizika institutida (Pushchino-on-Oka) professor L.P.Kayushin rahbarligidagi Radiospektroskopiya laboratoriyasida ilmiy stajirovka paytida boshlangan. T. Aripov o‘z mehnat faoliyatini 1970-yili O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasining Yadro fizikasi institutida stajyor lavozimida boshlagan. U 1973–1976-yillarda SSSR Fanlar akademiyasining Biofizika institutiga (Rossiya, Pushino-na-Oke shahri) Radiotomoskopiya laboratoriyasiga stajirovkaga yuborilgan. Mazkur laboratoriyaga professor Kayooshin L.P. rahbarlik qilgan. Uning ilmiy rahbari biologiya fanlari doktori Pulatova M.K. bo‘lgan va  ilmiy yutuqlariga erishishiga hissasi katta bo’lgan.  U metall saqlovchi redoks tizimlar va hayvon organizmidagi oksidlanish jarayonlariga radioaktiv nurlanishning ta’sirini elektron paramagnit rezonans (EPR) usuli orqali o‘rganish sohasida tan olingan mutaxassis edi.



 T.F. Aripov tomonidan mustaqil ravishda juda murakkab ilmiy masala tanlangan bo‘lib, u elektron paramagnit rezonans (EPR) usuli yordamida molekulyar kislorodning hayvon to‘qimalariga radioaktiv nurlanish ta’sirida hosil bo‘ladigan turli erkin radikal birikmalar bilan o‘zaro ta’sirini tadqiq qilish bilan bog‘liq edi.



Ushbu ilmiy vazifalarning muvaffaqiyatli hal etilishi natijasida u 1975- yilda SSSR Fanlar akademiyasining Biofizika instituti huzuridagi ixtisoslashgan ilmiy kengashda nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan.



Pushino davridan so‘ng, T.F.Aripovning faol ilmiy faoliyati akademik A.S. Sodiqov rahbarligidagi Bioorganik kimyo bo‘limining optik-analitik guruhi (OAG) tarkibida O‘zbekistonda boshlangan.



1973–1976-yillar davomida OAGda yosh va iqtidorli kadrlar yetarli bo‘lishiga qaramay, respublika uchun dolzarb bo‘lgan ilmiy tadqiqotlar yo‘nalishlarini belgilovchi aniq g‘oyalar yetarli emas edi. Shu sababli, Bioorganik kimyo bo‘limi rahbariyatining bir ovozli fikri va M.V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti professori Yu.A. Ustinyuk hamda professor M.K. Pulatova tavsiyasi asosida, 1976-yilda OAG rahbari lavozimiga yosh va iqtidorli olim T.F. Aripov tayinlangan.



 Tahir Fatixovich tayinlangan davrga kelib, bir qator istiqbolli ilmiy g‘oyalar va ilmiy yo‘nalishlar hamda tadqiqot usullarini isloh qilish bo‘yicha konstruktiv takliflarga ega edi. Vaqt o‘tishi bilan bu takliflar o‘zini to‘liq oqladi.



1982-yilda, Tahir Fatixovichning tashabbusi va akademik A.S. Sodiqov hamda professor X.A. Aslanovning katta ko‘magida, ushbu yo‘nalish “Fizik-kimyoviy tadqiqot usullari laboratoriyasi (FXTU)”ga aylantirildi. Tahir Fatixovich 2017-yilgacha ushbu laboratoriyaning doimiy rahbari bo‘lib ishlagan.



O‘sha davrdagi Bioorganik kimyo bo‘limining asosiy ilmiy yo‘nalishlaridan biri – ilonlar va bo‘g‘imoyoqlilarning neyrotoksik va sitotoksik xususiyatga ega bo‘lgan zaharli oqsil komponentlarini tadqiq qilish edi. Neyrotoksinlarning ta’sir mexanizmi va tuzilmasini o‘rganish usullari ancha rivojlangan bo‘lsa-da, plazmatik membranalarda o‘ziga xos oqsil retseptorlari bo‘lmagan toksik oqsillar uchun bu mexanizm hali to‘liq aniqlanmagan edi. Shu asosda, sitotoksinlar (ST) ta’sir mexanizmidagi asosiy omil bo‘lishi mumkin bo‘lgan oqsil-lipid o‘zaro ta’sirlarini o‘rganish g‘oyasi yuzaga keldi. Buning uchun yosh ilmiy xodimlarni tayyorlash, ular bilan birgalikda bunday tadqiqotlar uchun eng maqbul usulni ishlab chiqish zarur edi. Bu maqsad uchun elektron paramagnit rezonans (EPR) usuli eng qulay vosita deb topildi. Chunki u O‘zbekistonda ilgari asosan kimyoviy tuzilmalarni o‘rganishda qo‘llanilgan, biroq biologik tizimlarga hali tatbiq qilinmagan edi.



T.F. Aripovning eng katta xizmatlaridan biri — spiniviy zondlar va belgilar usulini tadqiqotlarga tatbiq etganidir. Bu metod o‘sha paytga kelib biologik va sun’iy membranalarning lipid matritsasining dinamik tuzilishini o‘rganishda samaradorligini namoyon qilgan edi.



SSSR Fanlar akademiyasining Biofizika institutida orttirgan bilim va tajribalarini, ayniqsa biologik obyektlarni tadqiq qilishda fizik metodlar majmuasidan foydalanish bo‘yicha ko‘nikmalarini, Tahir Fatixovich 1978–1988-yillarda Toshkent Davlat universitetining biologiya-tuproqshunoslik fakultetida o‘qitgan. U bu yerda fizik-kimyoviy tadqiqot usullari bo‘yicha ma’ruzalar to’plamini o‘qigan va yoshlar bilan bilimlarini faol baham ko‘rgan.



Laboratoriyada yig‘ilgan keng eksperimental materiallar asosida, 1988-yilda Tahir Fatixovich “Sitotoksinlarning model biologik membranalar bilan o‘zaro ta’siri” mavzusida “Bioorganik kimyo” va “Biofizika” ixtisosliklari bo‘yicha doktorlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan.



1991-yilda esa unga professor unvoni berilgan.



1992–1994-yillar mobaynida T.F. Aripov O‘zbekistonning oliy ta’lim va fan sohasida mas’ul lavozimlarda faoliyat olib borgan. 1992-yilda T.F. Aripov O‘zbekiston Oliy attestatsiya komissiyasini (OAK) tashkil etgan asoschilaridan biri bo‘lgan.



OAKni tashkil etish bosqichida komissiya nizomi, turli ko‘rsatmalar va apparat tuzilmasini ishlab chiqish bo‘yicha ulkan ishlar amalga oshirilgan. Shu bilan birga, ekspertlar kengashlari qarorlarini tasdiqlovchi tashqi organ sifatida OAK Prezidiumini shakllantirish, fan sohalari bo‘yicha ekspertlar kengashlari tarkibiga nomzodlarni tanlash, rahbarlar va ilmiy kotiblar lavozimlariga nomzodlarni ko‘rib chiqish, tashkiliy va moliyaviy muammolarni hal etish kabi dolzarb vazifalar bajarilgan.



1993-yilda T.F. Aripov OAKning bosh ilmiy kotibi lavozimida ishlagan, 1993–1994-yillarda esa O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi raisining birinchi o‘rinbosari lavozimini egallagan. Ushbu faoliyati doirasida u ilmiy darajalar va ilmiy unvonlar berish tizimini postsovet davrida shakllantirishda bevosita ishtirok etgan, milliy ilmiy attestatsiya standartlarini yaratishga salmoqli hissa qo‘shgan.



T.F. Aripov rahbarligida ilmiy kadrlarni attestatsiyadan o‘tkazish sohasida muhim islohotlar amalga oshirilib, dissertatsiyalarni himoya qilish jarayonining shaffofligi va obyektivligini ta’minlash uchun zarur shart-sharoitlar yaratilgan.



1995-yilda, olimning ilm-fan rivojiga qo‘shgan katta hissasi, uning faol ilmiy-tadqiqot ishlari va ilmiy doiralardagi obro‘-e’tibori va salohiyati yuksak e’tirof etilib, u O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining haqiqiy a’zosi (akademigi) etib saylangan.



1994–1995-yillarda u O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti devoni huzuridagi bosh maslahatchi sifatida faoliyat yuritib, ilm-fan, ta’lim va innovatsiyalarni rivojlantirish masalalari bo‘yicha ekspertlik ko‘magini ko‘rsatgan, shuningdek, davlat miqyosidagi strategik hujjatlarni ishlab chiqishda ishtirok etgan.



1997-yilda T.F. Aripov O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning fan masalalari bo‘yicha maslahatchisi lavozimiga tayinlangan. Bu — davlat rahbarining unga bo‘lgan yuksak ishonchi va uning yuqori professionallik darajasining e’tirofi edi.



1997-yilda u ilmiy nufuzi va turli fanlararo tadqiqotlardagi yutuqlari tufayli AQShdagi Xalqaro fan, sanoat, ta’lim va san’at akademiyasining haqiqiy a’zosi etib saylangan. Bu uning xalqaro miqyosdagi ilmiy obro‘sining yana bir isboti bo‘ldi.



T.F. Aripov 1997–2005-yillar davomida O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Biologiya va tibbiyot bo‘limiga rahbarlik qilgan, bu jarayonda u fundamental va amaliy tadqiqotlar rivojiga faol hissa qo‘shgan, ilmiy dasturlarni muvofiqlashtirish, xalqaro ilmiy tadbirlarni tashkil etish va yosh olimlarni tayyorlash bo‘yicha muhim tashabbuslarni amalga oshirgan.



1997-yildan 2005-yilgacha, u O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti lavozimida ishlagan va Kimyo, biologiya va tibbiyot fanlari bo‘limini boshqargan.



2004–2006-yillarda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Mikrobiologiya institutiga direktor sifatida rahbarlik qilgan. Uning rahbarligida institut mikrobiologik tadqiqotlarning ustuvor yo‘nalishlari, jumladan biotexnologiya, ekologik mikrobiologiya va amaliy mikrobiologiya sohalarida rivojlanishni davom ettirgan. Shuningdek, 2005–2006-yillarda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Prezidenti vazifasini bajaruvchisi sifatida faoliyat yuritgan, bu davrda boshqaruvning izchilligini ta’minlagan hamda mamlakat ilmiy salohiyatining rivojlanishiga hissa qo‘shgan.



2006-yildan 2016-yilgacha O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining vitse-prezidenti lavozimida ishlagan va Tibbiyot fanlari bo‘limiga rahbarlik qilgan. Bu yillar davomida tibbiyot sohasida ko‘plab loyihalar amalga oshirilgan, sog‘liqni saqlash va profilaktik tibbiyot yo‘nalishida keng ko‘lamli ilmiy tadqiqotlar olib borilgan.



2017-yildan hozirgi kungacha O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Mikrobiologiya instituti huzuridagi maxsus kengash raisi hisoblanadi. 2018–2019-yillarda “Farmakologiya va farmatsevtika” yo‘nalishi bo‘yicha ilmiy-texnik kengash raisi bo‘lgan.



T.F. Aripov “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ni amalga oshirishda faol ishtirok etmoqda. Uning rahbarligida 14 nafar nomzodlik va 4 nafar doktorlik dissertatsiyalari tayyorlanib, muvaffaqiyatli himoya qilingan.



2016-yilda Bioorganik kimyo institutiga doimiy ishga qaytib kelganidan so‘ng, O‘zbekistonda ilm-fan rivojining dolzarb yo‘nalishlarini baholagan holda, Tahir Fatixovichning tashabbusi bilan 2020-yilda yangi laboratoriya – o‘simlik sitoprotektorlari laboratoriyasi tashkil etildi. Ushbu laboratoriya O‘zbekiston hududida o‘suvchi o‘simliklardan olingan ekstraktlardagi fiziologik faol moddalarning biofizik va biokimyoviy ta’sir mexanizmlarini o‘rganishga yo‘naltirilgan.



Zamon talablari bilan hamnafas ravishda, so‘nggi yillarda T.F. Aripovning ilmiy qiziqishlari fan va ishlab chiqarish o‘rtasidagi yanada yaqin hamkorlikka xizmat qiluvchi amaliy loyihalarga yo‘naltirilgan. Xususan, u qishloq xo‘jaligida foydalanish uchun tomchilatib sug‘orishga mo‘ljallangan kompleks o‘g‘itlarni yaratish va joriy etish, shuningdek, ushbu o‘g‘itlarning dorivor o‘simliklardagi ikkilamchi metabolitlar to‘planishiga ta’sirini o‘rganishga bag‘ishlangan START UP loyihalarining rahbari hisoblanadi.



Bundan tashqari, BIOTON firmasi bilan hamkorlikda O‘zbekistonda o‘suvchi dorivor o‘simliklar asosida biologik faol qo‘shimchalarni olish texnologiyasi ishlab chiqilmoqda hamda ularning biofizik va biokimyoviy ta’sir mexanizmlari o‘rganilmoqda.



Ishlab chiqarish bilan yaqin hamkorlikda dissertatsion ishlar ham amalga oshirilmoqda.