Olim

NOVITSKIY ZINOVIY BOGDANOVICH

O‘zbekiston va Qoraqalpog‘istonda xizmat ko‘rsatgan qishloq xo‘jaligi xodimi, qishloq xo‘jaligi fanlari doktori, Akademik RTFA va MAIA, polkovnik

Zinoviy Bogdanovich Novitskiy 1950-yil 4-martda Gusyatinskiy tumani, Ternopil viloyati, Yablunov qishlog‘ida tug‘ilgan. Millati ukrain. 1965-1969-yillarda Storojinets o‘rmon xo‘jaligi texnikumida, 1969-1974-yillarda Ukraina qishloq xo‘jaligi akademiyasida o‘rmon xo‘jaligi mutaxassisligi bo‘yicha o‘qigan. 1974-yildan 1977-yilgacha O‘rta Osiyo ilmiy tadqiqot instituti aspiranturasini agronomiya mutaxassisligi bo‘yicha tamomlagan.



Olim 1980-yilda ikkita ixtisoslik ya’ni, 06.03.03.-O‘rmonchilik, o‘rmon xo‘jaligi va himoya o‘rmonlarini barpo etish, o‘rmon yong‘ini va ularga qarshi kurash hamda 06.03.04.-Agroo‘rmonmelioratsiyasi ixtisosliklari bo‘yicha “Повышение защитных функций полезащитных лесных полос в Голодной степи” мавзусидаги фан номзодлигини, 1997-yilda 06.03.04.-Agrolesomelioratsiya ixtisosligi bo‘yicha “Научные основы защитного лесоразведения на осушенном дне Аральского море” mavzusidagi fan doktorlik dissertatsiyalarini muvaffaqiyatli himoya qilgan.



Olimning samarali mehnati bir necha bor munosib taqdirlangan. Jumladan, 1983-yilda “O‘rmonlarning yer melioratsiyasini yaxshilash va ularni degradatsiyaga uchrashini kamaytirishdagi roli” mavzusidagi ilmiy ishi uchun Sobiq Sovet Ittifoqi davrida Lenin nomidagi davlat mukofoti laureati bo‘lgan.



O‘sha yillarda Z.B.Novitskiy O‘zbekiston yosh olimlar kengashi raisining o‘rinbosari, atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha seksiya raisi sifatida ilmiy yoshlar o‘rtasida katta tashkiliy ishlarni amalga oshirdi. Uning rahbarligida agroo‘rmonchilik fanining turli masalalariga bag‘ishlangan 10 dan ortiq ilmiy anjuman va seminarlar o‘tkazgan.



1974-yildan 1980-yilgacha Z.B.Novitskiy Golodnostep ilmiy tajriba stansiyasida o‘rmon barpo qilishda himoya o‘rmonlarining funksiyasini oshirish usullarini ishlab chiqqan. Uning ilmiy ishlanmalaridan foydalanib, ushbu viloyat xo‘jaliklari 2-3 ts/ga qo‘shimcha paxta xomashyosi oldi, shu bilan birga uning texnologik xususiyatlari oshdi, tola hosildorligi 0,5-1,0 foizga oshgan.



1981-1985-yillarda Z.B.Novitskiy Janubi-Sharqiy Qizilqum cho‘lida yaylov muhofazasi o‘rmon zonalarini yaratish va joylashtirishning ilmiy asoslarini ishlab chiqish loyihasiga rahbarlik qilgan. Uning tavsiyalari va bevosita rahbariyatiga ko‘ra ushbu viloyatda 2500 gektar o‘rmonzorlar barpo etilgan. Bu yaylovlarni tashkil etish, ularning mahsuldorligini 30 foizga oshirish va shu bilan birga ozuqaning zootexnik sifatini yaxshilash imkonini bergan. Orol dengizining ekologik muammosi paydo bo‘lishi bilan Zinoviy Novitskiy 1982-yilda Sobiq Sovet Ittifoqi O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi hay’ati qarori bilan Orol dengizining qurigan tubida o‘rmon plantatsiyalarini yaratish imkoniyatlarini aniqlash loyihasining rahbari etib tayinlangan. Shu bilan birga, Qizilqum cho‘lidagi loyihani boshqarishda davom etmoqda. Shu davrdan boshlab uning barcha ilmiy faoliyati Orol dengizining qurigan tubini o‘rmon melioratsiyasining ilmiy usullari va texnologiyalarini ishlab chiqish bilan bog‘liq. Hozirgacha ushbu yo‘nalish bo‘yicha doimiy loyiha rahbari bo‘lib, yigirmata ilmiy loyihaga muvaffaqiyatli rahbarlik qilgan.



Z.B.Novitskiy 1997-yilda “Orol dengizining qurigan tubida himoya o‘rmonzorlarini barpo etishning ilmiy asoslari” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan va bu boradagi yagona fan doktori hisoblanadi. U Orol dengizining qurigan tubini o‘rmon-meliorativ o‘zlashtirish bo‘yicha yagona olim sifatida haqli ravishda hisoblanadi. U o‘rmon sharoitining sobiq dengizni quritish yiliga qarab o‘zgarishi va uning o‘rmon meliorativ holatini rivojlantirishning ilmiy texnologiyalari masalalari bo‘yicha dunyoda tengi bo‘lmagan eng qimmatli ilmiy material to‘plagan.



2000-yildan 2007-yilgacha Germaniya Texnik Hamkorlik Jamiyati (GTZ) qoshidagi Xalqaro loyiha rahbarining o‘rinbosari bo‘lib ishlagan. Uning ilmiy rahbarligi va bevosita ishtirokida 27 ming gektar o‘rmon plantatsiyalari yaratildi, ular hozirda o‘simlik va hayvonot dunyosining keng tur tarkibiga ega biotsenozni shakllantirgan. Ilmiy izlanishlar asosida Orol dengizining qurigan tubida o‘rmon melioratsiyasi ishlarining butun majmuasi bo‘yicha 12 ta ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqqan, ulardan kelib chiqib, respublika o‘rmon xo‘jaligi korxonalari tomonidan 600 ming gektarga yaqin himoya o‘rmonzorlari barpo etilgan. O‘rmon plantatsiyalari mavjud joylarda deflyatsion jarayonlar butunlay to‘xtagan va hudud keng foydalanish uchun qulaydir. Z.B.Novitskiy Orol dengizi qurigan tubida o‘rmonzorlar barpo etish orqali Orolbo‘yida ekologik inqirozli vaziyatlarga qarshi kurashga beqiyos hissa qo‘shdi. Ular bu yondashuvni birinchi marta qo‘llashdi va juda muvaffaqiyatli bo‘ldi. O‘rmonchilik ishlarini olib borish uchun 2014-2015-yillarda Z.B.Novitskiy tavsiyasiga ko‘ra o‘rmon ko‘chatxonalarida yetishtiriladigan cho‘l o‘simliklari ko‘chatlari ko‘p bo‘lishi va ishni urug‘lik bilan ta’minlash zarur. Z.B.Novitskiy “Orol dengizining qurigan tubida doimiy o‘rmon urug‘i uchastkalarini (DO‘UU) aniqlash va ishlab chiqarishga joriy etish” loyihasiga rahbarlik qilgan. Ular 516 gektar maydonga saksovulning yuqori mahsuldor DO‘UU, 70 gektar chogon va 125 gektar teresken kabi yem-xashak o‘simliklarini ajratdilar.



Orol dengizining qurigan tubida yaylovlar yaratish hisobiga Qoraqalpog‘istonni chorva mollari ozuqasi bilan ta’minlash masalasi muvaffaqiyatli hal etilmoqda. Uning ishonchi komilki, o‘rmonga mos keladigan qurigan tub cho‘kindi turlarida o‘rmon plantatsiyalari avval yaratilgan joylarda keng turdagi em-xashak o‘simliklarini joriy etish bilan cho‘l buta yaylovlarini yaratish mumkin va maqsadga muvofiqdir. Ilgari u “Orol dengizining qurigan tubida yem-xashak o‘simliklaridan foydalangan holda yaylov agrofitotsenozlarini yaratish” va “Orol dengizining qurigan tubida cho‘l butazor yaylovlarini yaratish” innovatsion loyihalariga muvaffaqiyatli rahbarlik qilgan. Z.B.Novitskiy ilmiy izlanishlari shuni ko‘rsatdiki, agar siz uning tavsiyalariga ko‘ra yaylovlar yaratsangiz, 5 yil ichida ularning sig‘imini 500 va undan ortiq ozuqa birligiga yetkazishingiz mumkin, cho‘l zonasida esa yaylovlar sig‘imi 150 ozuqa birligidan oshmaydi. Z.B.Novitskiy tavsiyalarining hayotga tatbiq etilishi Qoraqalpog‘istonda chorvachilikni ozuqa bilan ta’minlash, chorvachilikni 20-30 foizga oshirish imkonini bergan. U kulisa usulida yaylovlar yaratishning eng maqbul usullarini ishlab chiqqan. Ayni paytda u yaratayotgan o‘simliklar qoplami ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga ega.



Ayni paytda “Orol dengizining qurigan tubidagi sho‘rlangan tuproqlarni fitomeliorativ o‘zlashtirish texnologiyasini ishlab chiqish” loyihasiga rahbarlik qilmoqda. 16 turdagi o‘simliklar sinovdan o‘tkazilmoqda, ulardan biri arundo donax bo‘lib, bir yilda bo‘yi 3 m gacha etadi va ko‘p miqdorda yashil massa hosil qiladi.



Z.B.Novitskiy Orol dengizining qurigan tubini, jumladan, O‘zbekiston va Qozog‘istonni o‘rmon melioratsiyasining yagona tizimini ishlab chiqish tashabbuskori bo‘ldi – bu ikki davlatimiz uchun juda muhim bo‘lgan asosiy hujjatdir. Bundan tashqari Z.B.Novitskiy ikkita innovatsion va amaliy loyihaga rahbarlik qildi: birinchisi – o‘rmon plantatsiyalarini yaratishda gidrogeldan foydalanish va ikkinchisi – Orol dengizining qurigan tubida cho‘l o‘simliklari genofondini yaratish loyihalariga.



O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 18-yanvardagi “2017-2021-yillarda Orolbo‘yi mintaqasini rivojlantirish Davlat dasturi to‘g‘risida”gi PQ-2731-son qarorida ko‘ra, 3 yil ichida Orol dengizining qurigan tubida 20 ming gektar maydonda o‘rmon plantatsiyalarini barpo etish zarur.



Z.B.Novitskiy o‘zi ishlab chiqqan tavsiyalardan kelib chiqib, chogon, teresken, keireuk va boshqalar kabi yem-xashak o‘simliklarini joriy etish tashabbusi bilan chiqdi, bu esa 3-5 yil ichida nafaqat qurigan tubini mustahkamlash, balki 20 ming gektar maydonda qo‘shimcha em-xashak yaylovlariga ega bo‘lish imkonini beradi. Doimiy rahbarlik qilgan ilmiy loyihalar va ilmiy ishlanmalari asosida Orol dengizining qurigan tubiga yangi hayot berildi. Z.B.Novitskiy butun umrini (40 yildan ortiq) Orolbo‘yida ekologik muammoni kamaytirishga bag‘ishlagan cho‘l hududlari va Orol dengizining qurigan tubini o‘rmon melioratsiyasini rivojlantirish sohasida haqli ravishda yirik olim hisoblanadi. U Germaniya, Koreya, Xitoy, Ukraina, Qozog‘istonda bir necha bor ilmiy ma’ruzalar bilan qatnashgan. Uning asarlari xorijda nashr etilgan. U besh yil davomida Toshkent agrar universitetining o‘rmon xo‘jaligi fakultetida Davlat imtihon komissiyasini boshqargan. U qurigan Orol dengizining istalgan turdagi tub cho‘kindilarida o‘rmon plantatsiyalarini yaratish bo‘yicha ilg‘or texnologiyalar bo‘yicha yirik ilmiy ma’lumotlar bankiga ega bo‘lib, ko‘plab xorijlik olimlar Z.B.Novitskiy bilan maslahatlashib, 2014-yilda bir guruh nemis olimlari O‘zbekistonga kelib, ikki hafta davomida uning faoliyati bilan tanishganlar.



O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning tashabbusi va rahnamoligida 2018-yilda Orolbo‘yi hududining ekologik holatini yaxshilash bo‘yicha Davlat dasturi ishlab chiqildi va Z.B.Novitskiy ushbu dasturni amalga oshirish bo‘yicha koordinator etib tayinlandi. Ushbu dastur doirasida 5 yil davomida qurigan tubida 1 million 850 ming gektar himoya o‘rmonzorlari barpo etilgan. U O‘zbekiston Respublikasida o‘rmon xo‘jaligini rivojlantirish samaradorligini oshirish maqsadida klaster ishlab chiqqan va nashr etgan. Yem-xashak o‘simliklari ko‘chatlarini yetishtirish xalqaro markazining tashkil etilishi Qoraqalpog‘iston viloyatini yuqori sifatli standart ko‘chat materiallari bilan ta’minlash imkonini beradi. 2019-yilda Davlat dasturini amalga oshirish uchun Z.B.Novitskiy Favqulodda vaziyatlar vazirligiga yuborilib, unga polkovnik harbiy unvoni berilgan.



Z.B.Novitskiy O‘XITIda ishlagan davrda o‘zini tashkilotchilik qobiliyatiga ega, yuksak bilimdon olim sifatida ko‘rsatgan. 2003-yilda cho‘llanishga qarshi kurash bo‘yicha xalqaro ekspert maqomi berilgan.



2004-yilda “Qoraqalpog‘iston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan qishloq xo‘jalik xodimi”, 2006-yilda Rossiya Tabiiy Fanlar Akademiyasi Sining A’zosi, 2007-yil “Do‘stlik” ordenlari, 2008-yilda Xalqaro axborotlashtirish akademiyasining a’zosi, 2018-yilda “Fidokorona xizmatlari uchun” ordeni bilan, 2020-yilda “Mehr-saxovat” ko‘krak nishoni bilan, 2020-yil “Vatan fidoyi” ko‘krak nishoni, 2021-yil “Mehnat faxriysi” II darajali ko‘krak nishoni bilan, 2021-yilda “O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining 30 yilligi” esdalik nishoni bilan, 2021-yilda “Orol dengizi kutkaruviga qushgan hisasi uchun” ko‘krak nishoni bilan, 2021-yilda “Xalqlar do‘stligi” ko‘krak nishoni bilan, 2022-yilda “O‘zbekiston Respublikasi o‘rmon xo‘jali fidoyisi”, 2024-yilda “Tabiat himoyachisi” ko‘krak nishoni hamda O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan qishloq xo‘jaligi xodimi unvoni bilan mukofotlangan.



Z.B.Novitskiy tomonidan 300 ga yaqin ilmiy maqola (shundan 17 ta texnik xorijiy jurnallarda) nashr etgan. U kishi Orol dengizi muammolarini yechishda, hududda ekologik barqarorlikni ta’minlashda faol qatnashgan.



Z.B.Novitskiy g‘ayratga to‘lib, O‘zbekiston bizning Vatanimiz, bu bizning zaminimiz, biz kelajak avlodlar oldida uning ekologik taqdiri uchun mas’ulmiz degan so‘zlarni doimo takrorlaydi va bu uning ilmiy hayoti ruhiga mos keladi.