Olim

ARIPOVA TAMARA UKTAMOVNA

O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi, tibbiyot fanlari doktori, professor, O'zbekiston Respublikasida xizmat ko'rsatgan tibbiyot xodimi

Aripova Tamara Uktamovna 1953-yilda Samarqand shahrida xizmatchilar oilasida tug‘ilgan. 1976-yilda Toshkent davlat tibbiyot institutining davolash fakultetini imtiyozli diplom bilan tamomlagan (hozirgi Toshkent tibbiyot akademiyasi). 1979-yilda nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan, 1992-yilda esa Moskva shahrida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1992–2003-yillarda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Immunologiya institutida ilmiy ishlar bo‘yicha direktor o‘rinbosari lavozimida faoliyat yuritgan, u yerda bolalar immunopatologiyasi laboratoriyasini tashkil etgan va unga rahbarlik qilgan. 2003-yildan O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Immunologiya institutining direktori hisoblanadi. Keyinchalik ushbu institut O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Immunologiya va inson genomikasi instituti sifatida qayta tashkil etilgan. 2007-yilda Tamara Uktamovnaga professor ilmiy unvoni berilgan, 2017-yilda esa u O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi etib saylangan. Uning ilmiy faoliyatining asosiy yo‘nalishlari immunologiya, immunogenetika va tibbiy genetika sohalaridagi fundamental hamda amaliy tadqiqotlarni qamrab oladi. T.U. Aripova rahbarligida ikkilamchi immun tanqisligi holatlarining rivojlanishidagi immunologik va immunogenetik mexanizmlar bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Jumladan, OIV/OITS, B va C virusli gepatitlar, TORCH-infeksiyalar, onkologik, allergik, endokrin va autoimmun kasalliklar o‘rganilib, kattalar va bolalar uchun zamonaviy immunologik hamda molekulyar-genetik diagnostika usullari ishlab chiqilmoqda. Uning ilmiy faoliyatida Markaziy Osiyo xalqlarining etnogenezi, populyatsion genetika hamda hujayraviy terapiya usullarini ishlab chiqish va joriy etish masalalari ham muhim o‘rin tutadi. T.U. Aripova 400 dan ortiq ilmiy nashr muallifi bo‘lib, ulardan 250 tasi O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligi yillarida chop etilgan. U 15 ta monografiya muallifi, 13 ta patent egasi, 2 ta xalqaro va 3 ta respublika mualliflik guvohnomasi sohibidir. Shuningdek, 50 dan ortiq uslubiy tavsiyalar tayyorlagan. Uning tahriri ostida ilmiy-ommabop salomatlik ensiklopediyasi nashr etilgan. T.U. Aripova ilmiy rahbarligida 14 nafar fan doktori va 20 nafar fan nomzodi tayyorlangan. Ularning ko‘pchiligi bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining yetakchi ilmiy va ta’lim muassasalarida samarali faoliyat yuritmoqda. Uning rahbarligida O‘zbekiston Respublikasi aholisi immun statusi xaritasi, mamlakat kattalar va bolalar aholisi uchun immunologik hamda genetik pasportlar ishlab chiqilgan. Markaziy Osiyoda ilk bor odam periferik qon hujayralarida virus genomlarini aniqlash usullari ishlab chiqilib, klinik amaliyotga joriy etilgan. Jumladan, B va C gepatit viruslari, sitomegalovirus, oddiy gerpes virusi, Epshteyn–Barr virusi va boshqa viruslarni aniqlash texnologiyalari yo‘lga qo‘yilgan. Shuningdek, talabalarni polimeraza zanjir reaksiyasi usullariga o‘rgatish uchun mo‘ljallangan «O‘zing yasa» o‘quv PZR-amplifikatori ishlab chiqilgan. Fransiya, Germaniya, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Rossiya Federatsiyasi va Qirg‘iziston Respublikasi olimlari bilan hamkorlikda Markaziy Osiyoda ilk bor Markaziy Osiyo va Kavkazorti xalqlari bo‘yicha keng ko‘lamli populyatsion-genetik tadqiqotlar o‘tkazilgan. 20 dan ortiq etnik guruh vakillari tekshirilib, 22 mingdan ortiq namunani o‘z ichiga olgan Markaziy Osiyo populyatsiyalarining yirik DNK banki yaratilgan. 2003-yildan T.U. Aripova «Nazariy va klinik tibbiyot jurnali»ning (O‘zbekiston Respublikasi) bosh muharriri hisoblanadi. U «Immunologiya» jurnali (Rossiya Federatsiyasi) tahrir hay’ati a’zosi, shuningdek, qator mahalliy va xorijiy ilmiy-tibbiy nashrlar tahrir hay’atlari a’zosi hisoblanadi. T.U. Aripova MDH davlatlari allergolog va immunologlari xalqaro jamiyati a’zosi, 2015-yildan MDH davlatlari Fanlar akademiyalari assotsiatsiyasining Biotexnologiya bo‘yicha ilmiy kengashi a’zosi, O‘zbekistonda bolalarda bronxial astmaning oldini olish va davolash bo‘yicha ISAAC xalqaro dasturi koordinatori, shuningdek, Yevropa Ittifoqining Yettinchi ramkaviy dasturi doirasidagi InterPreGen xalqaro konsorsiumida O‘zbekiston Respublikasining mas’ul vakili hisoblanadi. 2013-yildan T.U. Aripova «Allergologiya va immunologiya» hamda «Tibbiy genetika» mutaxassisliklari bo‘yicha ilmiy darajalar beruvchi ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashga rahbarlik qilib kelmoqda. Bundan tashqari, u O‘zbekiston Respublikasi va xorijdagi dissertatsiyalar himoyasi bo‘yicha ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashlar a’zosi hisoblanadi. Tamara Uktamovna immunologiya, immunogenetika va tibbiy genetika sohalarida tan olingan olim bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi va xorijiy mamlakatlar ilmiy jamoatchiligi orasida yuksak obro‘-e’tiborga ega. 2011-yilda uning rahbarligida Markaziy Osiyoda ilk bor Yevropa Ittifoqining Yettinchi ramkaviy dasturi doirasida «Markaziy Osiyo va Yevropa populyatsiyalarida preeklampsiyaning genetik tadqiqotlari» loyihasi bo‘yicha umumiy moliyalashtirish hajmi 5 million AQSH dollaridan ortiq bo‘lgan xalqaro grant qo‘lga kiritilgan. 2012-yilda T.U. Aripova O‘zbekiston Respublikasi tomonidan «Odam mitoxondrial genomi mutatsion yuklamasining karotid ateroskleroz bilan bog‘liqligini o‘rganish bo‘yicha ochiq kross-seksion tadqiqot» xalqaro loyihasiga rahbarlik qilgan. Mazkur loyiha Ateroskleroz instituti bilan hamkorlikda amalga oshirilgan (Skolkovo, Rossiya Federatsiyasi). Uning rahbarligida Rossiya Federatsiyasi, Fransiya va boshqa xorijiy mamlakatlarning yetakchi ilmiy markazlari bilan qo‘shma tadqiqotlar olib borilmoqda. 2021-yilda T.U. Aripova rahbarligida eng muhim respirator viruslarni, jumladan MERS-CoV, SARS-CoV va mavsumiy adenoviruslarni aniqlash uchun Real-Time formatidagi PZR-diagnostik panellar ishlab chiqilib, ishlab chiqarishga joriy etilgan. Bundan tashqari, xalqaro miqyosda tan olingan GMO-nishonlarni Real-Time formatida aniqlash uchun PZR-reagentlar to‘plamlari ishlab chiqilgan. Ko‘p yillik samarali ilmiy va jamoat faoliyati uchun T.U. Aripova ko‘plab davlat va xalqaro mukofotlarga sazovor bo‘lgan. U O‘zbekiston Respublikasi Mustaqilligining 20 va 25 yilligiga bag‘ishlangan esdalik medallari, Yevropa ilmiy-sanoat palatasining tibbiyot rivojiga qo‘shgan ulkan hissasi uchun «Di Merito» diplomi va oltin medali, Rossiya immunologlar ilmiy jamiyatining «Immunologiya sohasidagi ulkan yutuqlari uchun» oltin medali (2015), «Mehnat shuhrati» ordeni (2019), «O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash xodimi» faxriy unvoni (2022), akademik N.P. Bochkov nomidagi Tibbiy-genetika ilmiy markazining «Tibbiy genetika rivojiga qo‘shgan ulkan hissasi uchun» oltin medali (2023) bilan taqdirlangan. 2025-yilda akademik T.U. Aripova mahalliy ilm-fan va sog‘liqni saqlash rivojiga qo‘shgan ulkan hissasi uchun «Mo‘tabar ayol – 2025» faxriy ko‘krak nishoni bilan mukofotlangan. 2024-yildan T.U. Aripova Orfan konsorsiumi vitse-prezidenti lavozimini egallab kelmoqda. Uning bevosita ishtirokida 2024-yilda Toshkent shahrida akademik N.P. Bochkov nomidagi Tibbiy-genetika ilmiy markazining filiali — Toshkent tibbiy-genetika ilmiy markazi ochilgan. Ushbu markaz O‘zbekiston Respublikasida tibbiy genetika va irsiy kasalliklar diagnostikasini rivojlantirish uchun muhim platformaga aylandi.