Olim

RIZАYEV BАXODIR XАYDАROVICH

Filologiya fanlari doktori, professor

Rizayev Bahodir Haydarovich — filologiya fanlari doktori, Samarqand davlat chet tillari instituti Nemis filologiyasi kafedrasi professori. U 1951-yil 15-yanvarda Samarqand shahrida tug‘ilgan. 1972-yilda Toshkent davlat pedagogika chet tillari institutini imtiyozli diplom bilan tamomlab, o‘rta maktab nemis tili o‘qituvchisi ixtisosligini egallagan. Mehnat faoliyatini 1972-yilda Samarqand davlat universiteti Nemis filologiyasi kafedrasida o‘qituvchilikdan boshlagan. 1972–1973-yillarda harbiy xizmatda bo‘lgan, so‘ngra 1974–1976-yillarda SamDU Nemis filologiyasi kafedrasida laborant va o‘qituvchi bo‘lib faoliyatini davom ettirgan. Olim 1976–1978-yillarda Sobiq SSSR Fanlar akademiyasi Tilshunoslik institutining Leningrad filialida ilmiy izlanuvchi (stajyor), 1978–1981-yillarda esa ushbu institut aspiranti sifatida ilmiy tadqiqotlar olib borgan. 1981-yil 30-sentabrda SSSR FA Tilshunoslik institutining Leningrad filialida “Грамматическое значение фазы прекращения процесса и аналитические средства его выражения в современном немецком языке” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1981–1994-yillar davomida Samarqand davlat universitetida Nemis filologiyasi kafedrasi o‘qituvchisi, katta ilmiy xodimi, kafedra mudiri va professori lavozimlarida ishlagan. 1992-yil 2-oktabrda Rossiya FA Sankt-Peterburg Lingvistik tadqiqotlar institutida “Аспектная семантика временных форм немецкого глагола” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli topshirgan. 1995-yildan e’tirof etilgan olimgacha bo‘lgan pedagogik va rahbarlik faoliyati Samarqand davlat chet tillari instituti bilan uzviy bog‘liqdir: 1995–1999-yillarda Nemis filologiyasi fakulteti dekani, 1999–2003-yillarda institutsional o‘quv ishlari bo‘yicha prorektor, 2003–2005-yillarda Nazariy fanlar kafedrasi professori va 2005-yildan buyon Nemis filologiyasi kafedrasi professori lavozimida samarali mehnat qilib kelmoqda. B.X. Rizayevning ilmiy qiziqishlari doirasiga nemis tili grammatikasi (grammatik semantika, semantik sintaksis) hamda nemis va o‘zbek tillari aspektologiyasi masalalari kiradi. U 120 dan ortiq ilmiy va ilmiy-uslubiy ishlar, jumladan, 2 ta darslik, 6 ta o‘quv qo‘llanma va 6 ta monografiya muallifidir. Uning qalamiga mansub “Deutsch für Hochschulen. Deutsch in Themenheften” (2002) darsligi va “Аспектная семантика временных форм немецкого глагола (перфект и плюсквамперфект)” elektron darsligi (Mualliflik guvohnomasi №DGU 00979, 2005), shuningdek, nemis tili aspektologiyasi, finitiv va temporallik masalalariga bag‘ishlangan “Проблемы немецкой аспектологии” (1988), “Проблема аспектной семантики временных форм немецкого глагола” (1999), “Функционально-семантическое поле лимитативности в современном немецком языке” (2013), “Grundlagen der Textlinguistik / Matn lingvistikasi asoslari” (2026) kabi monografiya va o‘quv qo‘llanmalari soha mutaxassislari uchun muhim ilmiy-pedagogik manba bo‘lib xizmat qilmoqda. U 1999-yil 15-noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 109-k-sonli buyrug‘iga asosan “Oliy ta’lim a’lochisi” (Oliy va o‘rta maxsus ta’lim fidoyisi) ko‘krak nishoni hamda 80-raqamli guvohnoma bilan mukofotlangan. B.X. Rizayev Samarqand davlat chet tillari institutidagi asosiy faoliyati bilan bir qatorda ko‘plab xalqaro va respublika miqyosidagi ilmiy anjumanlarda hamda ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarda faol ishtirok etib kelmoqda. Olim ko‘p yillik fidoyiligi va jamiyat rivojiga qo‘shgan munosib hissasi uchun 2023-yil 27-mayda O‘zbekiston faxriylarining ijtimoiy faoliyatini qo‘llab-quvvatlash “Nuroniy” jamg‘armasi Vasiylik kengashining 23-sonli qaroriga asosan 5038-raqamli I darajali “Mehnat faxriysi” ko‘krak nishoni bilan mukofotlangan. Professor B.X. Rizayev respublikamizning qator oliy ta’lim muassasalarida, hususan, nemis filologiyasi yo‘nalishi magistrantlari, tayanch doktorantlari va mustaqil izlanuvchilariga “Til tarixi” hamda “Aspektologiya mohiyati va mazmuni” mavzulari doirasida chuqurlashtirilgan ma’ruzalar o‘qib, davra suhbatlarini o‘tkazib kelmoqda. B.X. Rizayev 2000–2025-yillarda Samarqand davlat chet tillari institutida OAK ro‘yxatiga kiritilgan “Xorijiy filologiya” jurnali tahrir hay’ati a’zosi sifatida faoliyat yuritgan. U xorijiy va mahalliy olimlar hamda izlanuvchilarning ilmiy maqolalari muntazam chop etiladigan ushbu nufuzli jurnalning ilmiy salohiyati va barqarorligini ta’minlashga munosib hissa qo‘shib kelmoqda. Mamlakatimizda matn semantikasi, aspektuallik hodisasi va fe’l semantikasi yo‘nalishlarini rivojlantirishda professor B.X. Rizayevning xizmatlari alohida o‘rin tutadi. Olimning bevosita rahbarligida 50 dan ortiq magistrlik dissertatsiyasi va 7 nafar filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyalari muvaffaqiyatli himoya qilingan. Ayni paytda ham u doktorlik dissertatsiyalariga rahbarlik qilib, yosh ilmiy izlanuvchilarga ilmiy maslahat berish amaliyotini faol davom ettirmoqda. Hozirgi kunda Samarqand davlat chet tillari instituti “Nemis filologiyasi” kafedrasi professori lavozimida mehnat qilayotgan B.X. Rizayev bir qator Ilmiy kengashlar va ilmiy seminarlarda ham samarali faoliyat olib bormoqda. Xususan, u SamDChTI huzuridagi PhD.03/30.12.2019.Fil.83.01 raqamli Ilmiy kengash qoshidagi 10.00.04 – Yevropa, Amerika va Avstraliya xalqlari tili hamda adabiyoti va 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik ixtisosliklari bo‘yicha faoliyat yurituvchi ilmiy seminar a’zosidir. Professor Bahodir Haydarovich Rizayev semantika va aspektuallik kabi zamonaviy tilshunoslik sohalarida izchil faoliyat olib borayotgan yetakchi olimdir. Uning ilmiy izlanishlari milliy tilshunosligimiz taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi va zamonaviy tadqiqot metodologiyasining fundamental tamoyillariga asoslanadi. Olim o‘z ishlarida til tizimidagi lisoniy birliklarning funksional-semantik tabiati, harakat tarzi va zamon kategoriyalarining strukturaviy xususiyatlarini yoritish bilan birga, mutafakkir ajdodlarimizning boy ilmiy merosini xalqaro miqyosda targ‘ib qilishni bosh maqsad qilib belgilagan. Ushbu yondashuv klassik sharqona lingvistik an’analar va zamonaviy aspektologik paradigmalarning uzviy sintezini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Bugungi kunda u respublikamizda aspektologiya, nemis tili tarixi, kognitiv va chog‘ishtirma (komparativ) tilshunoslik sohalarida fundamental tadqiqotlar olib borayotgan yetakchi mutaxassislardan biridir. Olim muallifligidagi nufuzli ilmiy maqolalar, monografiyalar, zamonaviy o‘quv qo‘llanmalari va darsliklar nafaqat nemis tilshunosligi, balki umumnazariy tilshunoslikning eng ilg‘or paradigmalarini milliy fanimizga integratsiya qilishda poydevor vazifasini o‘tamoqda. Xususan, uning aspektual va fazaviy ma’nolar, tildagi kognitiv tuzilmalar hamda tillarning qiyosiy-tipologik xususiyatlariga bag‘ishlangan izlanishlari O‘zbekistonda zamonaviy lingvistik maktablarning shakllanishiga mustahkam zamin yaratdi. Professor B.X. Rizayevning ilmiy-pedagogik faoliyati dissertatsion tadqiqotlarning metodologik samarasini oshirishga hamda yosh olimlarning jahon tilshunosligining konseptual nazariyalari va zamonaviy tadqiqot metodlari bilan qurollanishiga xizmat qilmoqda. Uning rahbarligi va ilmiy maslahatgo‘yligida shakllanayotgan yosh ilmiy kadrlar guruhi bugungi kunda mamlakatimiz oliy ta’lim tizimi hamda ilm-fani rivojiga munosib hissa qo‘shib kelmoqda. Professor Bahodir Haydarovich Rizayevning serqirra faoliyatida nafaqat fundamental ilm-fan, balki yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash hamda ularning ma’naviy-ma’rifiy dunyoqarashini yuksaltirish masalalari ham hamisha ustuvor yo‘nalish hisoblanadi. Olim ma’naviy-ma’rifiy va tarbiyaviy ishlarning samaradorligini zamonaviy talablar darajasiga ko‘tarish, talaba-yoshlar ongiga milliy va umumbashariy qadriyatlarni singdirish borasida haqiqiy fidoyilik namunasini ko‘rsatib kelmoqda. U ta’lim va tarbiyaning uzviyligini ta’minlash orqali yangi davr intellektual elitasini tarbiyalashga munosib hissa qo‘shmoqda.Professor B.X. Rizayev o‘zining yuksak madaniyati, ziyolilarga xos samimiyati, kamtarona fe’l-atvori hamda chuqur mehnatsevarligi bilan nafaqat hamkasblari va shogirdlari, balki keng jamoatchilik o‘rtasida ham haqli ravishda ulkan hurmat-ehtirom va yuksak e’tirof qozongan. Uning o‘z kasbiga, ilm-fanga va ona Vataniga bo‘lgan cheksiz mehr-muhabbati bugungi yosh izlanuvchilar uchun haqiqiy hayot va ilm maktabi, o‘rnak olishga loyiq komillik namunasidir. U yaratgan ma’naviy va akademik muhit kafedra hamda universitet miqyosida o‘zaro hurmat, jamoaviylik va ijodiy hamkorlik tamoyillarini mustahkamlab kelmoqda.